خبرگزاري ها ركن اساسي در فرايند خبر رساني و محور مباحث مربوط به مقوله تخصصي توليد خبر به شمار مي روند. در سال هاي اخير ، گسترش موسسه ها و پایگاه های اینترنتی که خود را «خبرگزاری» معرفی می کنند ، باز شناخت مفهوم ، سازمان و طرز کار خبرگزاري ها را ضروري كرده است. به نظر مي رسد كه چنین شناختی می تواند در ایجاد نگرش حرفه ای به مقوله تولید خبر موثر واقع شود. این مقاله مجموعه ای از اطلاعات و ديدگاه ها درباره «خبرگزاری» براي ارائه تصویری نسبتا جامع درباره چیستی ، سیر پیدایش و طرز کار آن است.
تعريف خبرگزاري
از نظر لغوي ، واژه « خبرگزاري » يك اسم مركب است كه از دو بخش عربي و فارسي تشكيل شده و معناي آن « ابلاغ و رسانيدن خبر » ، « اطلاع وگزارش دادن خبر » و « عمل خبرگزار » است.
دهخدا در فرهنگ لغت خود بين خبرگزاري و خبرگزار تفاوت قائل مي شود و خبرگزاري را « عمل مخبر » و خبرگزار را « مخبر » مي نامد و مي نويسد : « خبرگزاري ، عمل فراهم آوردن خبر و در اختيار منابع پخش چون راديو ، روزنامه يا اداره اي گذاردن است كه خبرها را به دست مي آورد و منتشر مي كند. »
به نوشته كتاب شناسنامه خبر خبرگزاري جهان ، علت آن كه در اين تعريف ، خبرگزاري ، منبع خبري « راديو » و « روزنامه » تلقي شده است ، فراگير نشدن ديگر وسايل ارتباط جمعي به خصوص تلويزيون در زمان دهخدا بوده است.
دكتر معين در فرهنگ خود در تعريف خبرگزاري مي نويسد : « خبرگزاري ، اداره و موسسه اي است كه خبرها را كسب و منتشر مي كند. »
در فرهنگ عميد نيز آمده است : «خبرگزاري اداره يا بنگاهي است كه خبرهاي دنيا را با وسايل مختلف جمع آوري ميكند و براي روزنامه ها و ساير موسسات مي فرستد.»
اين فرهنگ لغت ، خبرگزار را كسي معرفي مي كند كه : « خبرهاي روز را براي روزنامه ها يا موسسه هاي خبري جمع آوري مي كند و مي فرستد. »
كتاب شناسنامه خبرگزاري جهان ، تعريف معين را كلي و تا حدودي مبهم و فاقد مرزبندي روشن بين خبرگزاري و ديگر موسسات خبري و اطلاع رساني مي داند اما مي افزايد كه در فرهنگ عميد تا حدودي اين مرز روشن شده است.
«گيتا علي آبادي » نويسنده اين كتاب مي گويد : « كار خبرگزاري توليد خبر خام است تا مطبوعات و راديو و تلويزيون از آنها استفاده كنند. چيزي كه باعث رونق يك خبرگزاري مي شود ، اين است كه اخبار را دست اول و بي واسطه تهيه كند و در اختيار رسانه ها قرار دهد. خبرگزاري ها تهيه كننده مطالب خبري ، سوابق ، جزئيات خبر يا حتي مقالات توام با تفسير و تحليل هستند و از اين رو بسياري از نشريات به خصوص روزنامه ها براي دريافت اطلاعات مي توانند مشترك خبرگزاري ها شوند. »
محمد تقي روغني ها مدرس خبر نيز وظيفه خبرگزاري را كسب ، پردازش و انتشار اخبار و اطلاعات مي داند.
فريدون صديقي روزنامه نگار و مدرس روزنامه نگاري هم مي گويد : « كار اصلي خبرگزاري ها اين است كه با نگاه فرا سيستمي به توليد خبر ، گزارش ، عكس و گفتگو بپردازند تا مطبوعات و راديو و تلويزيون از آنها استفاده كنند. خبرگزاري به کسب
اطلاعات مي پردازد و تجزيه و تحليل و تفسير آنها را به عهده جرايد مي گذارد. »
دكتر يونس شكرخواه ، استاد ارتباطات نيز مي گويد : « خبرگزاري به مفهوم كلاسيك آن يك سازمان تخصصي محلي ، ملي و بين المللي براي گرد آوري و توزيع خبر است كه ماموريت توليد و توزيع خبر براي روزنامه ها ، مجلات و سازمان هاي راديويي و تلويزيوني را بر عهده دارد. خبرگزاريها منابع اوليه هستند و براي منابع ثانويه(روزنامه ها ، مجلات و ...) خبر توليد مي كنند. آنها توليد كننده مواد خام خبري هستند و پردازشگر اخبار ديگران محسوب نمي شوند. »
اين چهار كارشناس نسبت به لغت نامه هاي فارسي، تعاريف امروزي تر و روشن تري داده اند كه تفكيك جايگاه خبرگزاري از ساير موسسات خبري ، تاكيد بر توليد خبر و توزيع آن به عنوان وظيفه اصلي خبرگزاري و تلقي شدن همه وسايل ارتباط جمعي به عنوان مخاطبان خبرگزاري از مشخصه هاي آن است.
البته امروزه خبرگزاري ها از اينترنت نيز براي ارائه اخبار خود ارسال مي كنند كه اين امر ، بازتعريف مخاطبان خبرگزاري ها را ضروري كرده است.
شكرخواه مي گويد : « در سالهايي كه اينترنت وجود نداشت خبرگزاريها خبرها را به صورت رول خبري و در كاغذ به خبرنگاران و روزنامهها ارسال ميكردند اما بعد از اينكه خبرگزاري ها صاحب سايت شدند باند محدود آن ها از روزنامهنگاران و روزنامهها روي باند پهن تري قرار گرفت و خود خبرگزاري ها صاحب خواننده شدند و حتي طراحي نيز براي آن ها مهم شد ، بنابر اين رفتار خبرگزاري ها به رفتار رسانه هاي جمعي نزديكتر شد. »
دكتر نمكدوست تهراني پژوهشگر، روزنامهنگار و سردبير خبرگزاري ميراث فرهنگي نيز مي گويد : « خبرگزاريها قبلاً وقتي بر روي تلکس بودند، خبرها را تنها براي مشترکانشان ميفرستادند، اما الان خبرگزاريهاي ما خبر خود را هم براي " متخصص" و هم براي "مصرفکننده نهايي" توليد ميکنند. اين تحولياست که امروز اتفاق افتادهاست. »
بيژن نفيسي روزنامه نگار و مدرس روزنامه نگاري نيز مي گويد : « در شرايط كنوني ، مخاطب خبرگزاري ها را هم مردم عادي و هم رسانه ها تشكيل مي دهند. خبرگزاري ها روي سايت هاي خبري اخبار و مطالبي را ارسال مي كنند كه مردم عادي مي توانند از آن استفاده كنند اما يك سري مشترك مانند روزنامه ها هم هستند كه دقيقا روي سايت جداگانه اي اخبار خبرگزاري را دريافت مي كنند كه با شيوه استفاده از روي سايت هاي اينترنتي فرق دارد. »
وي همچنين با توجه به گسترش فن آوري هاي ارتباطي و تعدد موسساتي كه خود را خبرگزاري مي نامند بر لزوم ارائه تعريفي جديد از خبرگزاري تاكيد ميكند و مي گويد: « تعريف هايي كه در گذشته داشتيم با توجه به تعداد بسيار محدود خبرگزاري ها بود ولي در حال حاضر شرايط تكنيكي ، شرايط ويژه اي را فراهم كرده است و در تعريفي كه مي خواهيم دوباره از خبرگزاري داشته باشيم بايد هم نگاه نرم افزاري به مسئله داشته باشيم و هم نگاه سخت افزاري . »
نفيسي مي افزايد : « شايد وجود بخش سخت افزاري است كه اين انگيزه را در سازمان هاي مختلف ايجاد كرده كه مي شود يك خبرگزاري درست كرد اما اين گونه نيست زيرا در كنار امكانات سخت افزاري كه سرمايه گذاري زيادي هم مي خواهد بايد نيروي لازم را هم داشته باشيم زيرا اصل كار خبرگزاري بر پوشش خبري و تلاشي استوار است كه از نظر اطلاع رساني برايش ارزش قائليم و در نتيجه اين طور نيست كه به سادگي سازماني بتواند تشكيلات خبري راه بيندازد. »
وي مي گويد : « تشكيل يك خبرگزاري منوط به شرايطي از جمله تشكيلات سازماني ، تخصصي كردن كار و تربيت نيروي ماهر است. »
دكتر نعيم بديعي از مولفان كتاب روزنامه نگاري نوين نيز در تشريح ويژگي هاي يك خبرگزاري مي گويد : « خبرگزاري موفق ، سازماني است كه به صحت و درستي خبر ، جامعيت و كامل بودن خبر و گرد آوري عكس و تصاوير مناسب همت گمارد و از امكانات و پرسنل مجرب استفاده بهينه كند و اطلاعات خود را در اختيار رسانه ها قرار دهد. »
وي مي افزايد : « هر جايي كه خود را خبرگزاري مي نامد بايد از ويژگي هايي برخوردار باشد ، نخست نيروي مجرب و امكانات در خور توجهي داشته باشد كه براي توليد خبر نياز است ؛ خبرگزاري بايد خبر دست اول توليد كند که مستلزم برنامه ريزي دقيق و تربيت نيرو است. »
روغني ها هم معتقد است كه : « خبرگزاري بايد زير ساخت هايي داشته باشد و امكان كسب اطلاعات و اخبار از منابع مختلف برايش فراهم باشد. »
علاوه بر تعاريف و ويژگي هاي كه روزنامه نگاران و كارشناسان ارتباطات براي خبرگزاري ذكر مي كنند ، ماده 2 آئين نامه تاسيس و نحوه فعاليت و نظارت بر خبرگزاري هاي غير دولتي مصوب 25/2/1384 ، خبرگزاري ها را مجاز مي داند در زمينه هاي سياسي ، اجتماعي ، فرهنگي ، اقتصادي نسبت به جمع آوري ، پردازش و انتشار خبر ، تحليل ، مصاحبه و گزارش در قالب نوشتار ، صدا و تصوير در حوزه هاي داخلي و خارجي فعاليت كند.
در زبان لاتين هم خبرگزاري با واژه هايي نظيرpress agency , wire service , news agency شناخته مي شود.
بر اساس دايره المعارف بريتانيكا ، « خبرگزاري ، سازماني است كه گزارش هاي خبري را براي روزنامه ها ، نشريات ، ايستگاه هاي راديو تلويزيوني و ديگر كاربران تهيه مي كند اما نمي تواند اخبار را براي مشتركان خود چاپ و منتشر كند. »
در كتاب Journalism today نيز آمده است : « خبرگزاري ، سازماني است كه خبرها را از سراسر جهان تهيه و در قبال نگارش و انتشار آن حق الزحمه می گیرد. »
به نوشته كتاب وسايل جمعي ؛ مقدمه اي بر ارتباطات نوين ، « خبرگزاري ، سازماني است كه مطالب خبري را جمع آوري ، آن ها را در شكل مناسب تهيه مي كند و از طريق سيم يا ماهواره به روزنامه ها و ايستگاه هاي راديو - تلويزيوني سراسر كشورهايي كه براي اين خدمات ، پول مي پردازند ، مي فرستد. »
كتاب شناسنامه خبرگزاري هاي جهان كه اين تعاريف را نقل كرده است ، تعريف اخير را « تا حدودي كامل ترين تعريف » از خبرگزاري مي داند.
طبق تعريف دانشنامه آزاد ويكي پديا :«خبرگزاري، سازماني متشكل از روزنامه نگاران است كه گزارش هاي خبري مورد نياز روزنامه ها ، مجلات و راديو و تلويزيون را تامين مي كند و با واژه هاي چونwire services , news services شناخته مي شود.
همچنين بنا به تعريف سايت WordNet :«خبرگزاري ، سازماني است كه گزارش هاي خبري را براي روزنامه جمع آوري و آن ها را به صورت الكترونيكي توزيع مي كند و با واژه هايي چون press agency , wire service , press association ,
news organization شناخته مي شود. » (ادامه دارد)
